Um akademískan styrk lagadeilda

1.3.2010

Þórður S. Gunnarsson, forseti lagadeildar HR, ritar grein í Morgunblaðið þar sem hann rekur þróun og vöxt lagadeildar Háskólans í Reykjavík og svarar grein Bjargar Thorarensen, forseta lagadeildar HÍ, frá því í byrjun október 2009.

Greinina má ennfremur lesa hér að neðan:

Um akademískan styrk lagadeilda (2003-2005)

Í Fréttablaðinu 3. október sl. birtist grein rituð af Björgu Thorarensen, forseta lagadeildar Háskóla Íslands (LHÍ), sem bar fyrirsögnina „Hagræðing á háskólastigi“. Í greininni er vísað til skýrslu Ríkisendurskoðunar um kostnað, skilvirkni og gæði háskólakennslu frá júní 2007 (hér eftir nefnd skýrslan) en í henni var leitast við að bera saman nokkur atriði er vörðuðu kennslu m.a. í lögfræði á tímabilinu 2003-2005 hjá samtals fjórum háskólum. Í grein Bjargar segir: „ Lagadeild HÍ kom best út í öllum samanburðaratriðum, kostnaður hennar reyndist lægstur, akademísk staða sterkust og skilvirkni mest.“

Lagadeild Háskólans í Reykjavík (LHR) tók til starfa í ágúst 2002.  Athugun Ríksendurskoðunar tók þannig eingöngu til þriggja fyrstu starfsára deildarinnar og er rétt að hafa sérstaklega í huga að það var ekki fyrr en haustið 2006 að deildin var fullskipuð í þeim skilningi að innan hennar væru fimm nemendaárgangar. Á samanburðartímabilinu var LHÍ hins vegar með „fullt hús“ nemenda. Þá er ennfremur rétt að hafa í huga að möguleikar kennara til fræðistarfa og birtinga eru allt aðrir og lakari, þegar um fáliðaða háskóladeild er að ræða í miðri uppbyggingu en deild sem byggir á niðurnegldum grunni hvað skipulag og námsframboð varðar og  kennurum sem flestir hafa kennt sömu námskeiðin árum saman. Þessi aðstöðumunur með tilliti til rannsókna er vel þekktur og almennt viðurkenndur. Í skýrslunni sagði m.a.:  „Við samanburð á lagadeildum íslenkra háskóla á tímabilinu 2003-2005 ber að hafa í huga að aðstaða þeirra er býsna ólík. Lagadeild var stofnuð við HB árið 2001 og við HR ári síðan en lagadeild HÍ er hins vegar jafngömul skólanum, stofnuð 1911. Þessi munur skýrir vafalaust að einhverju leyti þann mun sem samanburðurinn leiðir í ljós“ (leturbr. höf.). Það vekur nokkra furðu að Björg deildarforseti skuli ekki láta ofangreinds fyrirvara  getið í grein sinni frá 3. október, ekki síst með hlíðsjón af þeim miklu ályktunum sem hún dregur af niðurstöðum skýrslunnar.

Í drögum að skýrslunni frá maí 2007 voru þrjú viðmið notuð við mat á akademískri stöðu háskóladeilda. Voru þau í samræmi við ráðleggingar og tillögur þeirra erlendu sérfræðinga sem aðstoðuðu við undirbúning útektarinnar og í samræmi  við alþjóðlega viðurkennd sjónarmið um mat á akademískri stöðu háskóla. Viðmiðin voru:

Í lokaútgáfu skýrslunnar frá júní 2007 var hins vegar búið að fella þriðja viðmiðið úr samanburðinum og hafði það veruleg áhrif á niðurstöður m.a. þær að LHÍ skreið upp fyrir LHR í heildarsamanburði. Þegar leitað var skýringa Ríksendurskoðunar á breytingunni fengust eftirgreind svör. Til að stytta textann eru fell út þau svör sem vörðuðu samanburð viðskiptadeilda og tölvunarfræðideilda: “Vegna sérstakrar fyrirspurnar skal þess getið að við lokavinnslu skýrslunnar var aðferð við mat á akademískri stöðu breytt að tvennu leyti. Í fyrsta lagi var mati á menntunarstigi starfsmanna breytt vegna athugasemda skólanna um að ósanngjarnt væri að láta stundakennara vega jafnþungt og fastráðna kennara (LHR gerði engar slíkar athugasemdir, innsk. höf). Þessi breyting hafði þau áhrif að í skýrslunni mælist menntunarstig starfsmanna lagadeilda hæst hjá HR en var hæst hjá HA í drögunum.

Í öðru lagi var ákveðið að ekki skyldi tekið mið af sjálfsaflafé til rannsókna við matið. Í drögunum vó þetta fé 25% á móti menntunarstigi og rannsóknarafköstum. Við lokavinnslu skýrslunnar varð niðurstaðan sú að þessi mælikvarði væri ekki heppilegur vegna þess hve samsetning rannsóknartekna skólanna var mismunandi á því tímabili sem úttektin nær til. HÍ fékk almennt hærri bein ríkisframlög til rannsókna en einkareknu skólarnir. Að mati Ríkisendurskoðunar höfðu starfsmenn hans því minni hvata til að afla rannsóknarfjár með öðrum hætti en starfsmenn hinna skólanna. Þessi breyting hafði þau áhrif að í skýrslunni lendir HR í öðru sæti í samanburði á akademískri stöðu lagadeilda í stað 1. sætis í drögunum...... (leturbr. höf.). Enda þótt sjálfsaflafé til rannsókna komi ekki inn í mat á akademískri stöðu, var engu að síður ákveðið að birta tölur um samsetningu rannsóknartekna í skýrslunni, m.a. til að varpa ljósi á aðstöðumun skólanna hvað varðar fjármögnun rannsókna (leturbr. höf.) ... Að lokum skal tekið fram að ákvörðun um breytta aðferð við mat á akademískri stöðu byggði á sjálfstæðri skoðun og ígrundun starfsmanna Ríkisendurkoðunar og kom hugsanlegur utanaðkomandi þrýstingur þar hvergi við sögu.”

Ástæðan fyrir síðustu athugasemdinni er líklega að þegar drögin lágu fyrir í maí 2007, sem sýndu LHÍ í þriðja sæti varðandi heildarmat á akademískum styrk, heyrðust þær raddir að HÍ myndi aldrei geta sætt sig við þá niðurstöðu og leitað yrði allra leiða til að fá henni breytt. Eftir stendur að sjálfsögðu sú staðhæfing Ríkisendurskoðunar að breytingin hafi verið byggð á „sjálfstæðri skoðun og ígrundun“. Styrkveitingar til rannsókna úr samkeppnissjóðum (t.d. Rannís, Norræna ráðherraráðið, Evrópusambandið) eru almennt eins og áður er nefnt notaðar við gæðamat á háskólum enda felst í þeim viðurkenning á gæðum rannsóknastarfs á grundvelli jafningjamats. Á þeim tíma sem úttekt Ríkisendurskoðunar fór fram var sjálfsaflafé til rannsókna á hvert akademískt stöðugildi við HR 789 þús.kr. en við lagadeild HÍ 101 þús.kr. Yfirburðir LHR í þessum efnum voru því verulegir og hafa þeir aukist í tímanna rás en fjárhæðin er nú 1,9 millj.kr. á ári pr. hvert akademískt stöðugildi. Samkvæmt skýrslunni hafði LHR umtalsverða yfirburði yfir LHÍ hvað menntunarstig akademískra starfsmanna varðaði. Þannig var hlutfall doktorsmenntaðra akademískra starfsmanna í föstu starfi hjá LHR 31% en LHÍ 14%. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á eftirfarandi athugsemd Ríkisendurskoðunar: „Ríkisendurskoðun telur að stjórnvöld eigi að gera skýrar kröfur um akademíska stöðu háskóla, t.d. um lágmarkshlutfall doktorsmenntaðra starfsmanna af föstum akademískum stöðum og ætti viðurkenning (á viðkomandi fræðasviði, innsk höf.) að vera háð því að skóli uppfylli slíkar kröfur (leturbr. höf.). Yfirburðir LHR í þessum efnum eru enn verulegir en hlutfall doktorsmenntaðra fastráðinna akademískra starfsmanna hjá LHR er nú 36% og mun hærra en hjá LHÍ.   Birt greinarígildi á hvert akademískt stöðugildi voru flest hjá LHÍ (2,2) en LHR lenti í þriðja sæti (0.9). Skýringar á tölulega fáum birtingum hjá LHR er eins og áður sagði að miklu leyti að rekja til þess hvar LHR var stödd í uppbyggingu 2003-2005. Þar með er ekki gert lítið úr umtalsverðum afköstum kennara við LHÍ í ritrýndum birtingum á sama tíma.

Fyrir liggur að á árunum 2007-2008 birtu akademískir starfsmenn LHR u.þ.b. 20 greinar á ári í ritrýndum tímaritum eða 1,5 grein á ári per akademískan starfsmann. Samkvæmt nýjustu fáanlegri ritskrá HÍ vegna 2006 var sambærileg tala hjá LHÍ á því ári 1,4.  Um kostnað og skilvirkni í lagakennslu, framlag LHR til núverandi stöðu lagamenntunar hér á landi og hvaða möguleikar séu á auknu samstarfi hérlendra og erlendra lagadeilda á komandi árum verður fjallað nánar síðar.

Þórður S. Gunnarsson