Heimildaleitir

Til að geta leitað að heimildum á skilvirkan máta þarf að kunna nokkur trix og smá tækni.

Í verkefnavinnu þarf að finna áreiðanlegar heimildir. Þær heimildir eru oftast í formi fræðibóka sem finna má t.d. í bókasafnskerfum. Greinar í fræðilegum tímaritum þykja einnig afbragðs áreiðanlegar heimildir, en þau tímarit eru helst aðgengileg í gagnasöfnum sem bókasafnið er áskrifandi að. Ýmsar skýrslur opinberra stofnana og fyrirtækja eru einnig ágætis áreiðanlegar heimildir.

En hvernig veit maður hvaða tegund af heimild maður er með á skjánum fyrir framan sig - og hvort sú heimild er áreiðanleg. Notaðu leiðbeiningarnar hér fyrir neðan til að finna, og læra að þekkja áreiðanlegar heimildir, og prófaðu kunnáttuna með þessu sjálfsprófi .


Almenn leitartækni

Þegar leitað er að heimildum veltur allt á leitarorðunum. 

Mikilvægt er að nota lykilhugtök í verkefnalýsingum sem leitarorð t.d. Hver er fylgni lystarstols og þunglyndis?  Lykilhugtökin hér eru fylgni, lystarstol og þunglyndi.

Einnig þarf að hugsa út fyrir kassann og finna samheiti, þrengri heiti og/eða víðari heiti, hvort sem er á íslensku eða öðrum tungumálum.  Ef notað er dæmið hér fyrir ofan um verkefnið um fylgni lystarstols og þunglyndis þá gætu ...

  •  ... víðari heiti verið ...
    o   lystarstol → átraskanir
    o   þunglyndi → geðraskanir

  •  ... samheiti / skyld heiti verið ...
    o   fylgni → samband, samsvörun
    o   lystarstol → anorexía

  •  ... ensk heiti verið ...
    o   fylgni → correlation
    o   þunglyndi → depression

Eftirfarandi vefir geta verið gagnlegir við að finna samheiti og skyld heiti leitarorða;

Oftast er ekki nóg að leita með einu stöku leitarorði, það skilar yfirleitt takmörkuðum niðurstöðum.  Þegar leitað er með fleiri en einu leitarorði eru notuð svokölluð Boolean-leitarorð AND, OR og NOT og þau orð eru alltaf skrifuð með stórum stöfum.booleanleit

  • AND = til að finna tvö eða fleiri orð saman
    o   children AND behavior
    o   Iceland AND banks AND crisis
  • OR = til að finna annað hvort orðið
    o   lystarstol OR anorexia
    o   fylgni OR correlation
  • NOT = útilokar orð sem ekki eiga að vera í niðurstöðunum
    o   jaguar NOT car (þegar verið er að leita að heimildum um kattardýrið jagúar)
    o   fuji NOT film (þegar verið er að leita að heimildum um fjallið Fuji í Japan)

Flestar leitarvélar og gagnasöfn skilja bil á milli orða þannig að leita skuli að báðum leitarorðunum (eða öllum leitarorðunum, ef fleiri orðin eru fleiri en tvö), en það er þó alls ekki algilt.

Í Google og Google Scholar er notað + (plús merkið) í stað AND og  - (mínus merkið/bandstrikið) í stað NOT.

Í flestum gagnasöfnum og bókasafnskerfum býður ítarleitin (advanced search) upp á að velja Boolean orðin AND, OR og NOT í felligluggum og setja leitarorðin þannig saman.

Setjið gæsalappir „...“ utan um orð sem eiga að haldast saman í leitinni, t.d.

  • „behavioral disorders“
  • „business management“   

  • „body mass index“

Og svo má blanda gæsalöppum saman  við Boolean orð, t.d.

  • Iceland AND „financial crisis“
  • children AND „body mass index“ NOT „United States“
  • children OR teenagers OR adolescents AND „body mass index“ NOT „United States“

Leitir á netinu

Langvinsælasta leitarvélin í dag er Google.

Þegar leitað er á Google skilur leitarvélin bil á milli orða þannig að verið sé að biðja um vefsíður sem innihalda bæði leitarorðin (eða öll, ef slegin eru inn fleiri en tvö leitarorð) í sömu vefsíðunni.

En ef tryggja á að bæði eða öll leitarorðin komi fyrir á hverri vefsíðu í niðurstöðulistanum, verður að setja + (plús merkið) fyrir framan öll leitarorðin og alveg klesst upp við orðin, t.d.

  •  +children +behavior (leit að vefsíðum um hegðun barna)

Ef útiloka á leitarorð úr niðurstöðunum þá er notað – (mínus merkið / bandstrikið) og alveg klesst upp við orðin, t.d.

  • „financial crisis“ –Iceland (leit að vefsíðum um efnahagskreppur en ekki efnahagskreppuna á Íslandi)

Setjið alltaf gæsalappir utan um orð sem eiga að haldast saman í leit á Google, t.d.

  • „behavioral disorders“
  • „business management“
  • „body mass index“

Ef finna á fræðilegar heimildir á netinu er mælt með að nota Google Scholar sem finnur greinar í fræðilegum tímaritum ásamt öðru áreiðanlegu efni á netinu. Hægt er að stilla Google Scholar þannig að leitarvélin gefur linka í fullan texta tímaritsgreina í gagnasöfnum sem BUHR hefur aðgang að og birtist þá Til|Available@RU.is  hægra megin á skjánum.

Til að stilla Google Scholar sjá leiðbeiningar fyrir stillingar.

Vefsíður falla ekki allar undir þá skilgreiningu að vera áreiðanlegar heimildir. Vefsíður sem vistaðar eru hjá opinberum stofnunum ættu þó í flestum tilfellum að flokkast sem áreiðanlegar heimildir.

Neðangreind viðmið eru oft notuð til að meta áreiðanleika vefsíðna:

Traustur ábyrgðaraðili

  • Hver er höfundur efnis? Er hægt að hafa samband við hann - er t.d. gefið upp netfang höfundar?
  • Hefur höfundur sérþekkingu á því sviði sem fjallað er um -  er hann t.d. sérfræðingur hjá  stofnuninni sem vefsíðan er vistuð hjá?
  • Hefur höfundur skrifað meira um efnið? "Googlið" höfundinn, sláið nafni hans upp í bókasafnskerfum.
  • Athugið að gera mun á ritstjóra vefsíðu og höfundi efnis.
  • Hver gefur síðuna út, þ.e. hver hýsir síðuna? Er það áreiðanlegur aðili?
    Skoðið fyrsta hluta URLsins þ.e. það sem kemur strax á eftir http://www.xxx.xx Er það einstaklingur, háskóli, stofnun, fagfélag, fyrirtæki ... sem hýsir síðuna?
  • Skoðið einnig endingu slóðarinnar. Endar hún á ...
    .gov (governmental entity - stjórnsýslustofnun)
    .edu (educational institution - menntastofnun)
    .org (organisation – stofnun eða félagasamtök sem hefur engan fjárhagslegan ávinning af starfsemi sinni)
    .com (commercial entity – fyrirtæki og/eða þjónusta)
    Slóðir sem enda á .gov .edu og .org ættu að vera traustverðugar stofnanir, en .com slóðir eru í mörgum tilfellum vefir sem hafa það fyrst og fremst að markmiði að selja vörur og/eða þjónustu.

Óhlutdræg umfjöllun

  • Hver er tilgangur vefsíðunnar að selja, að fræða, tjá skoðun, birta staðreyndir, fréttir ...? 
  • Hve nákvæmar eru upplýsingarnar sem koma fram?
  • Er umfjöllunin einhliða eða er fjallað um efnið frá fleiri en einu sjónarhorni? Ber málfarið merki fordóma? Samrýmast upplýsingar á vefsíðunni öðrum heimildum um sama efni?

Nýjar upplýsingar

  • Hvenær var síðan unnin?
  • Hvenær var síðan uppfærð síðast?
  • Eru tenglar á síðunni virkir?
  • Vísa tenglarnir í "góðar/áreiðanlegar" vefsíður og bæta þeir einhverju við efni vefsíðunnar?

Leitir í gagnasöfnum

Bókasafn og upplýsingaþjónusta HR (BUHR) er áskrifandi að fjölda gagnasafna,  ásamt því að veita aðgang að gjaldfrjálsum gagnasöfnum innlendum og erlendum.  Yfirlit yfir gagnasöfnin er að finna á gagnasafnasíðu BUHR.

Helstu gagnasöfnin eru eftirfarandi:

  • Alfræðisafnið Britannica Online. – Upplagt til að slá upp skilgreiningu á hugtökum, atburði í mannkynssögunni eða þekktum einstaklingi.
  • Samsteypusöfnin EBSCOhost og ProQuest. – Gagnasöfn á víðu fræðasviði sem bjóða aðgang að greinum (útdrætti og fullan texta) í ritrýndum sérfræðitímaritum og almennum tímaritum, greinar í dagblöðum og ýmsar fréttaveitur.
  • Sérfræðisöfn henta til að leita á einstökum fræðasviðum. – T.d. tölfræðisafnið DataMarket og viðskiptafræðisafnið MarketLine , lögfræðisöfnin FonsJuris (íslenskt), Karnov (danskt) og Lovdata (norskt), tölvunarfræðisafnið ACM Digital Library og byggingarfræðisafnið ASCE
  • Gagnasöfn sem útgefendur sérfræðitímarita reka. - Wiley, Sage, Science Direct (Elsevier) og Springer.
  • Tilvísanasöfn, þ.e. söfn sem gefa upplýsingar um og útdrátt úr greinum í  sérfræðitímaritum (ekki boðið upp á fullan texta í gagnasafninu sjálfu). – T. d.   Web of Science (WoS),  sem er gagnasafn ISI (Institute of Scientific Information), hágæða-tímarit á ýmsum fræðasviðum. ATH að ef önnur gagnasöfn sem BUHR hefur aðgang að, hafa að geyma fullan texta greina, gefur WoS tengingu í fullan texta í gegnum þau söfn.
  • Íslensk gagnasöfn t.d.:
    o   Timarit.is - íslensk tímarit frá upphafi útgáfu
    o   Hirslan (varðveislusafn Landspítala-Háskólasjúkrahúss) - mestmegnis greinar og ritgerðir í heilbrigðisvísindum
    o   Rafhlaðan - efni sem eingöngu hefur verið gefið út á rafrænu formi
    o   Skemman – varðveislusafn lokaverkefna og lokaritgerða í íslenskum háskólum
    o   Greinasafn Mbl . – greinar úr Morgunblaðinu

Leitir í bókasafnskerfinu

Bókasafn og upplýsingaþjónusta HR (BUHR) notar bókasafnskerfið Gegnir, sem er sameiginlegt kerfi fyrir íslensk bókasöfn, og eru m.a. öll háskólasöfn og almenningsbókasöfn á Íslandi inni í kerfinu. Leitir.is er leitarvefur sem leitar samtímis í bókasafnskerfinu Gegnir og í þeim erlendu og innlendu gagnasöfnum sem HR býður aðgang að. BUHR mælir með að leita frekar í Leitir.is en í Gegni. Ef slegið er inn leitarorð á forsíðu Leitir.is skilar leitin niðurstöðum bæði úr bókasafnskerfinu og gagnasöfnunum. En ef leita á í bókasafnskerfinu eingöngu þarf fyrst að smella á "Velja safn" og þá er hægt að leita sérstaklega í safnkosti valins bókasafns.

Eftirfarandi eru leiðbeiningar um leitir og ýmsar aðgerðir fyrir Leitir.is :


Leitir að tímaritum

Tímaritalisti BUHR gefur yfirlit yfir öll tímarit safnsins. Tímaritin eru aðgengileg í gegnum hin ýmsu gagnasöfn, sum aðgengileg í fleiri en einu gagnasafni.

Ef finna á ákveðið tímarit í tímaritaskrá er titill þess sleginn inn í leitargluggann á síðu tímaritalistans ru.is/timarit og hakað við "Byrjar á".

Einnig má fletta í gegnum tímaritalistann með því að slá inn orð sem titill tímaritsins á að innihalda t.d. accounting eða jafnvel slá inn stofn orðs ásamt stjörnu account* og haka við "Inniheldur", sem skilar þá niðurstöðum fyrir allar endingar orðsins.

Í niðurstöðum tímaritsleitarinnar er gefin krækja í tímaritið sem hjá einu eða mögulega fleiri gagnasöfnum, ásamt upplýsingum um aðgengi að tímaritinu: Þ.e. tímabil áskriftar (hve langt aftur í tímann áskriftin nær), hvort birtingartöf sé á tímaritinu (oft er ekki aðgangur að nýjustu tölublöðunum) og tákn sem sýnir hvort tímaritið sé ritrýnt (stækkunargler á blaði).

Til að finna áhrifamikil tímarit á ákveðnu fagsviði má slá titli tímaritsins upp á Thomson Reuters Master Journal List, en þar má finna öll svokölluð ISI tímarit. ISI tímarit eru þau tímarit sem komast á lista Institute of Scientific Information, en sá listi er uppfærður árlega.

Áhrifastuðull (e. impact factor) er mælikvarði sem endurspeglar meðalfjölda tilvitnana í greinar sem gefnar hafa verið út í viðk. tímariti tvö undangengin ár. Áhrifastuðlar tímarita geta nýst til að finna áhrifamikil tímarit innan fagsviða. InCites Journal Citation Report (JCR) inniheldur upplýsingar um áhrifastuðla vísindatímarita, þ.e. hve áhrifamikið hvert tímarit á ISI listanum er innan síns fagsviðs.

BUHR hefur einnig tekið saman lista yfir ritrýnd íslensk tímarit sem aðgengileg eru í fullum texta.


Var efnið hjálplegt? Nei